BEFORE THE PRISON
Wygnanie, trąd i wojna: wyspa przed Mandelą
Na długo przed powstaniem więzienia o zaostrzonym rygorze Robben Island było miejscem wygnania, kolonią trędowatych i wojenną fortecą. Przewodnik po jego głębszej, wielowarstwowej przeszłości.
Check dates and availability ↗Wyspa fok w Zatoce Stołowej
Robben Island zawdzięcza swoją nazwę holenderskiemu słowu oznaczającemu foki — zwierzęta, które niegdyś tłumnie zamieszkiwały jej brzegi — a jej historia jako miejsca odosobnienia zaczyna się na długo przed dwudziestowiecznym więzieniem. Leżąc w Zatoce Stołowej, niska i wystawiona na wiatr, nigdy nie była wygodnym miejscem do życia — i właśnie dlatego kolejne pokolenia władz znajdowały dla niej zastosowanie. Przepływające statki pozyskiwały tu foki, pingwiny i ich jaja; pierwsi holenderscy osadnicy wydobywali jej kamień i wypasali na niej owce. Od samego początku rola wyspy była określona przez jej izolację: wystarczająco blisko Kapsztadu, by ją zaopatrywać i kontrolować, wystarczająco daleko, by trzymać niechcianych ludzi i problemy poza polem widzenia. Ta jedna cecha ukształtowała wszystko, co nastąpiło przez cztery stulecia.
A place of banishment
Od XVII wieku wyspa stawała się więzieniem i miejscem wygnania pod kolejnymi kolonialnymi mocarstwami. Wśród najwcześniejszych więźniów politycznych, według wielu relacji, był Autshumao, przywódca Khoikhoi wygnany tam w latach pięćdziesiątych XVII wieku — czasami opisywany jako pierwsza osoba uwięziona na Robben Island. W kolejnych stuleciach przetrzymywano tu rdzennych przywódców, wygnanych członków rodów królewskich i buntowników z całego regionu i spoza niego, w tym postacie sprowadzone z holenderskich posiadłości na Wschodzie. Na początku XIX wieku uwięziony został tu Xhosański prorok i wojownik znany jako Makhanda, który — jak się mówi — utonął, próbując uciec. Ta długa historia skazywania pokonanych i niepokornych na wygnanie jest bezpośrednią zapowiedzią późniejszego wykorzystania wyspy jako więzienia apartheidu.
Kolonia trędowatych i chorzy
W połowie XIX wieku przeznaczenie wyspy przesunęło się ku innemu rodzajowi odosobnienia. Od lat czterdziestych XIX wieku służyła jako miejsce izolowania osób, które kolonia chciała usunąć ze społeczeństwa — w tym chorych na trąd, a także przewlekle chorych i uznanych za psychicznie niezdrów. Przez dziesięciolecia funkcjonowała jako leprozorium, a mężczyźni, kobiety i dzieci ze zdiagnozowanym trądem byli tam wysyłani, w wielu przypadkach na resztę życia. Ponury cmentarz i niewielki kościół, które mijasz podczas zwiedzania wyspy, pochodzą z tej epoki. To trzeźwiący wątek przeszłości wyspy, łatwy do przeoczenia obok historii Mandeli, a jednak należący do tego samego długiego wzorca: wyspa jako miejsce, do którego zsyłano tych, o których kontynent chciał zapomnieć.
Kościół Dobrego Pasterza
Jednym z najbardziej poruszających świadectw lat trądu jest niewielki kamienny kościół na wyspie, zbudowany pod koniec XIX wieku, by służyć społeczności trędowatych. Skromny i zwietrzały, stanowi rzadką czułą nutę w krajobrazie naznaczonym odosobnieniem — przypomnienie, że ludzie żyli, modlili się i umierali tutaj na długo przed przybyciem słynnych więźniów. Zwiedzanie wyspy zazwyczaj mija go w ramach trasy autobusowej, a warto poświęcić mu chwilę uwagi. Na tle wiatru i morza mały kościół cicho przywraca człowieczeństwo rozdziałowi historii wyspy, w którym nie było politycznych bohaterów, tylko zwykli ludzie oddzieleni od rodzin przez chorobę i lęki swoich czasów.
Forteca w czasie II wojny światowej
Strategiczne położenie wyspy strzegącej podejść do Zatoki Stołowej czyniło ją cenną w czasie wojny. Zwłaszcza podczas II wojny światowej została ufortyfikowana jako stacja obrony wybrzeża, z bateriami dział, posterunkami obserwacyjnymi i budynkami zaplecza, które miały pomóc chronić kluczowy szlak morski wokół Przylądka Dobrej Nadziei. Stacjonował tu personel, a przez pewien czas wyspa przybrała charakter niewielkiej osady wojskowej, a nie miejsca wygnania. Betonowe stanowiska dział i inne wojskowe pozostałości z tego okresu wciąż stoją i są wskazywane podczas zwiedzania. Dodają kolejną warstwę do tożsamości wyspy — wygnanie, choroba, a teraz wojna — i pomagają wyjaśnić, dlaczego to miejsce sprawia wrażenie nagromadzenia całej trudnej historii Republiki Południowej Afryki, a nie pomnika o jednym przeznaczeniu.
Czytanie warstw podczas wizyty
Świadomość tej głębszej przeszłości zmienia odbiór wycieczki po wyspie. Trasa autobusowa poprzedzająca spacer po więzieniu prowadzi przez materialne ślady każdej epoki — cmentarz i kościół z lat trądu, baterie z czasów wojny, kamieniołomy — dzięki czemu więzienie o zaostrzonym rygorze jawi się jako najnowszy rozdział bardzo długiej historii, a nie cała historia. Przewodnicy różnią się pod względem tego, ile z tej wcześniejszej historii omawiają, dlatego warto przyjechać już z jej znajomością. Zebrane razem, te wątki tworzą jeden przekaz o niezwykłej sile: przez ponad trzy stulecia Robben Island było miejscem, do którego kolejne władze wysyłały ludzi, których chciały się pozbyć. To, że ta sama wyspa jest dziś pomnikiem wolności, jest najgłębszą ironią — i najgłębszym sensem — wizyty.